Οι οθωμανικές στρατιωτικές δυνάμεις εισέβαλαν στην περιοχή, αφήνοντας πίσω τους φωτιά, αίμα και ερείπια. Μέσα σε λίγες ώρες, περίπου 2.000 άνθρωποι - άνδρες, γυναίκες και παιδιά - βρήκαν τραγικό θάνατο στο πλατανόδασος Μαντουδίου - Προκοπίου, σε μία από τις πιο σκληρές σφαγές της Ελληνικής Επανάστασης στην Εύβοια.
Η αντίσταση ξεκίνησε στο Δερβένι, όπου ο καπετάν Λιάκος και οι συμπολεμιστές του πολέμησαν με αυταπάρνηση απέναντι σε έναν αντίπαλο που υπερτερούσε. Μετά τη μάχη και την ηρωική τους πτώση, οι οθωμανικές δυνάμεις προχώρησαν καίγοντας τα Αχμέταγα (Προκόπι) και φθάνοντας στο Μαντούδι, όπου οι λιγοστοί υπερασπιστές δεν κατάφεραν να ανακόψουν την προέλαση. Σπίτια και εκκλησίες παραδόθηκαν στις φλόγες και ο άμαχος πληθυσμός σφαγιάστηκε χωρίς διάκριση.
Η καταστροφή εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την περιοχή. Όσοι προσπάθησαν να διαφύγουν προς την Αρχαία Κήρινθο και το Ιερό Βουνό καταδιώχθηκαν από το οθωμανικό ιππικό του Περκόφτσαλη.
Οι στρατιώτες στα άλογα, οπλισμένοι με τους δίκοπους «πελέκεις», ολοκλήρωσαν το αιματοκύλισμα, χαρίζοντας στη μικρή πεδιάδα,το διαχρονικό τοπωνύμιο «Πελέκι», ως αδιάψευστο μνημείο της τραγωδίας.
Από τη μεγάλη σφαγή, στο Μαντούδι απέμειναν μόλις δεκαεπτά οικογένειες.
Η Οθωμανή Ρακιγέ Χανούμ
Μέσα σε αυτόν τον ανείπωτο όλεθρο διασώθηκε μια ιστορία που ξεπερνά τα όρια της εποχής και φτάνει ως τη δική μας ύπαρξη σήμερα!
Η Οθωμανή Ρακιγέ Χανούμ,(Χανούμ, τιμητικός τίτλος που σημαίνει «κυρία»), τελευταία ιδιοκτήτρια του κτήματος Μαντουδίου έως το 1830, επέλεξε να σταθεί πάνω από το μίσος και τον πόλεμο και την ανελέητη σφαγή.
Άνοιξε τις πόρτες της Μεγάλης Οικίας (Κονάκι) και προστάτευσε εγκύους, μητέρες και μικρά παιδιά που αναζητούσαν καταφύγιο.
Σύμφωνα με την τοπική ιστορία, η Ρακιγέ Χανούμ στάθηκε μπροστά στην είσοδο της Μεγάλης Οικίας,αγέρωχη με τα χέρια υψωμένα και το μεταξένιο, επιβλητικό της φόρεμα να κυματίζει, γεμίζοντας τον χώρο με τη παρουσία της .
Με πυγμή και αποφασιστικότητα απαγόρευσε στους μανιασμένους έφιππους Οθωμανούς στρατιώτες και τον αιμοσταγή Περκόφτσαλη, που είχαν ήδη εισέλθει στη μικρή πλατεία, να περάσουν το κατώφλι της Οικίας της, μετατρέποντάς την, σε καταφύγιο ασφάλειας και ελπίδας.
Εκεί όπου κυριαρχούσαν ο φόβος και ο θάνατος, η Ρακιγέ Χανούμ ύψωσε το ανάστημα της ανθρώπινης συνείδησης και της συμπόνιας.
Η πράξη της δεν αλλάζει την ιστορία και τον όλεθρο της σφαγής... Αναδεικνύει όμως μια διαχρονική αλήθεια, ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές, υπάρχουν άνθρωποι που επιλέγουν την ανθρωπιά αντί της βίας.
Για τον λόγο αυτό, η μνήμη της Ρακιγέ Χανούμ παραμένει ζωντανή στην τοπική ιστορική παράδοση, ως σύμβολο θάρρους, συμπόνιας και ηθικής ευθύνης.
Μάλιστα όταν το 1830, πούλησε το κτήμα στις οικογένειες Γιουρδή -Βουδούρη ,σύμφωνα με το πρωτόκολλο του Λονδίνου και ετοιμάστηκε να φύγει από το Μαντούδι, ολόκληρο το χωριό συγκεντρώθηκε για να την αποχαιρετήσει.
Μια ιστορική μαρτυρία ντοκουμέντο!
Η συλλογική μνήμη του τόπου δεν διατηρήθηκε μόνο μέσα από την προφορική παράδοση, αλλά και μέσα από πολύτιμες γραπτές μαρτυρίες.
Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ένα ιστορικό ντοκουμέντο του Δήμου Αφέντρα από το Αχλάδι Ευβοίας, το οποίο βρέθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα μέσα σε οικογενειακή διαθήκη. Πρόκειται για συγκλονιστική αφήγηση που αναφέρεται στα γεγονότα της οθωμανικής εισβολής του Ιουλίου του 1823 και στη μεγάλη σφαγή του Μαντουδίου.
Στο απόσπασμα αυτό διασώζεται η προσωπική τραγωδία μιας οικογένειας, η οποία αποτελεί ταυτόχρονα πολύτιμη μαρτυρία για όσα συνέβησαν εκείνες τις δραματικές ημέρες:
«...Ο παππούς μου Γεωργάκης Δήμου, επειδή πέθανε μικρός, τα παιδιά του πήραν το όνομα της μάνας τους, Αφένδρας, και λέγονται Αφενδραίοι. Η δε Μαρία του Γέρου Δήμου παντρεύτηκε στο Μαντούδι και πήρε κάποιον με το επώνυμο Λέκκας, τον οποίον οι Τούρκοι, κατά την εισβολή τους τον Ιούλιο του 1823 στο Μαντούδι, συνέλαβαν και έσφαξαν μαζί με πολλούς άλλους Μαντουδιανούς στον παλιό Μύλο.
Αυτή, νέα τότε, πανέμορφη, μόλις παντρεμένη λεχώνα, πήρε το μωρό μαζί της και έφυγε προς την πεδιάδα του Μαντουδίου, που ήταν σπαρμένη με καλαμπόκια, και κρύφτηκε εκεί. Την ανακάλυψε ένας Τούρκος στρατιώτης και την αιχμαλώτισε. Ένας αξιωματικός την είδε, την πήρε από τον στρατιώτη και την έστειλε μαζί με το μωρό της στα Βιτώλια (το σημερινό Μοναστήρι).
Όταν ελευθερώθηκε η Ελλάς, τα αδέλφια της, Θωμάς, Γιώργης και Νικολός, κατέφυγαν στο Ρωσικό Προξενείο της Χαλκίδας και ζήτησαν τη συνδρομή του για να την ελευθερώσει, καθώς είχαν πληροφορηθεί από Οθωμανούς το όνομα εκείνου που την είχε αιχμαλωτίσει. Ο πρόξενος της Ρωσίας στη Χαλκίδα, Έλληνας στην καταγωγή, ονομαζόμενος Καλλιρόης, ζήτησε την παρέμβαση του Ρώσου προξένου των Βιτωλίων...»
Η μαρτυρία αυτή φωτίζει μία ακόμη πτυχή της τραγωδίας του 1823, τις εκτελέσεις των ανδρών, την αιχμαλωσία γυναικών και παιδιών και τις προσπάθειες των συγγενών τους, χρόνια αργότερα, να τους εντοπίσουν και να τους επαναφέρουν στην πατρίδα. Παράλληλα, αποτελεί ένα από τα ελάχιστα οικογενειακά τεκμήρια που διασώζουν με τόσο άμεσο τρόπο τη μνήμη της μεγάλης σφαγής του Μαντουδίου.
Η μνήμη παραμένει ζωντανή
Ο τόπος δεν λησμόνησε ποτέ τη μεγάλη σφαγή. Τα αιωνόβια πλατάνια, που έγιναν σιωπηλοί μάρτυρες της τραγωδίας, αλλά και τα εκατοντάδες ανθρώπινα οστά των προγόνων μας, τα οποία αποκαλύφθηκαν δεκαετίες αργότερα, κατά τις εργασίες επέκτασης του γηπέδου, μέσα στις κουφάλες των πλατανιών, υπενθύμισαν στις νεότερες γενιές το μέγεθος της θυσίας. Με βαθύ σεβασμό, οι κάτοικοι τα περισυνέλεξαν και τα εναπόθεσαν στο Οστεοφυλάκιο του Κοιμητηρίου κατά τη δεκαετία του 1960.
Σήμερα, το Ηρώο της Πλατείας, η γέφυρα του Κηρέα και το τοπωνύμιο "Πελέκι",αποτελούν χώρους ιστορικής μνήμης και περισυλλογής. Εκεί όπου κάποτε αντηχούσαν οι κραυγές της αγωνίας και του θανάτου, σήμερα κυριαρχεί η σιωπή της τιμής και της ευγνωμοσύνης.
Πριν από λίγα χρόνια ο Συνεταιρισμός τοποθέτησε δύο μαρμάρινες αναμνηστικές πλάκες, μία στο Ηρώο της Πλατείας και μία στη γέφυρα του Κηρέα, ως ελάχιστο φόρο τιμής προς τους αδικοχαμένους προγόνους μας. Παράλληλα, από το προηγούμενο έτος γίνεται κάθε 23η Ιουλίου ένα λιτό τρισάγιο στην πλατεία του Μαντουδίου, ως ελάχιστη πράξη μνήμης και σεβασμού προς τα θύματα της τραγωδίας.
Έγραψαν για τη μεγάλη σφαγή:
(Γιώργος Παπαστάμος, «Το Ματωμένο Καλοκαίρι»)«…Μανιασμένα τα μπουλούκια της Τουρκιάς ξεχύθηκαν στην κοιλάδα του Αχμέτ Αγά.Ερήμωση και φωτιά ολούθε.Στα Μαντουδιανά πλατάνια, αραδαριά,κρεμασμένοι σα σφαχτάρια, οι Χριστιανοί…»
(Ναθαναήλ Ιωάννου, "Ευβοικά"
,1857, σελ. 58 Εις τα Αχμέταγα καί το Μαντούδι
εξηδραποδισθησαν δισχίλιαι ψυχαί αίφνιδίως το πρώτον, εκ των οποίων τάς
μεν έσφαξαν, τάς δε είς αίχμαλωσίαν είλκυσαν, τάς δε είς φλόγας έριψαν, τάς δε άνεσκολόπισαν. Ό δέ έπίλοιπος λαός λαβών την είδησιν, μέρος μέν
εις όρη και σπήλαια εκρύβη, μέρος..." Αντί Επιλόγου
Η ιστορία ενός τόπου δεν διατηρείται μόνο μέσα από τα βιβλία και τα αρχεία. Ζει στις μνήμες των ανθρώπων, στις αφηγήσεις των παλαιότερων και στις πράξεις εκείνων που αρνούνται να αφήσουν το παρελθόν να λησμονηθεί. Κάθε γενιά έχει το δικό της χρέος, να προστατεύσει την ιστορική μνήμη, να την αναδείξει και να την παραδώσει ακέραιη στις γενιές που ακολουθούν.
Σήμερα, σχεδόν δύο αιώνες μετά τη μεγάλη σφαγή του Ιουλίου του 1823, ο Συνεταιρισμός, ως θεματοφύλακας της ιστορικής μνήμης του τόπου μας, δίνει έναν πραγματικά τιτάνιο αγώνα για την αποκατάσταση και την ανάδειξη του εμβληματικού ιστορικού κτηρίου της «Μεγάλης Οικίας» (Κονάκι) του μοναδικού χώρου που συνδέθηκε τόσο με τη μεγαλύτερη τραγωδία της περιοχής μας, όσο και με τη σπουδαία πράξη ανθρωπιάς της Ρακιγέ Χανούμ.
Σκοπός δεν είναι απλώς η ανακαίνιση ενός παλαιού κτηρίου. Σκοπός είναι να δημιουργηθεί ένας ζωντανός χώρος Πολιτισμού και ιστορικής μνήμης, όπου θα στεγαστεί η ιστορία του τόπου μας και των ανθρώπων που έζησαν, αγωνίστηκαν, θυσιάστηκαν και επέζησαν. Ένας χώρος όπου θα τιμώνται οι νεκροί, θα αναδεικνύονται οι ήρωες και θα βρίσκει τη θέση που της αξίζει η ιστορική μορφή της Οθωμανής Ρακιγέ Χανούμ, ως διαχρονικό σύμβολο ανθρωπιάς και ηθικού μεγαλείου.
Γιατί η μνήμη δεν είναι μόνο παρελθόν. Είναι ευθύνη, τιμή και παρακαταθήκη.. Και αυτή η ευθύνη ανήκει σε όλους μας.
