Το στενό του Ευρίπου και το οθωμανικό Egriboz

 
ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΣ

Η ιστορική αυτή φωτογραφία μας παραπέμπει στην εποχή του Όθων, στα τέλη της δεκαετίας του 1850 και στις αρχές της δεκαετίας του 1860, όταν αποφασίστηκε η μερική κατεδάφιση των πέτρινων πύργων και άλλων οχυρωματικών έργων στην πλευρά της Βοιωτίας, προκειμένου να καταστεί δυνατός ο διάπλους του στενού του Ευρίπου από μικρά πλεούμενα.

Στο πλαίσιο αυτό κατεδαφίστηκαν οι πέτρινες τοξωτές καμάρες που ένωναν τον πύργο της βραχονησίδας με τον πύργο της βοιωτικής πλευράς και πραγματοποιήθηκε μια πρώτη εκβάθυνση του βυθού, η οποία έφτασε σε βάθος περίπου 2–2,5 μέτρων. Το πλάτος του στενού δεν ξεπερνούσε τα 8–10 μέτρα. Παράλληλα τοποθετήθηκε ξύλινη γέφυρα, η οποία εξασφάλιζε τη μερική, αλλά ακόμη απρόσκοπτη, μετακίνηση ανθρώπων και αγαθών, καθώς ο πύργος της βραχονησίδας χρησιμοποιούνταν για τον έλεγχο των κατοίκων και των προϊόντων.

Τα εγκαίνια αυτών των πρώτων έργων διάνοιξης διώρυγας στο στενό του Ευρίπου, καθώς και η πρώτη φάση ανάπλασης της Χαλκίδας και κατεδάφισης του οθωμανικού Egriboz, πραγματοποιήθηκαν από το πρώτο βασιλικό ζεύγος της χώρας στις 6-1-1858. Σύμφωνα με τις εφημερίδες της εποχής, η τελετή ήταν γεμάτη περιπέτειες και κακουχίες για όλη τη βασιλική οικογένεια και τη συνοδεία της, εξαιτίας δυσμενών καιρικών συνθηκών και απρόοπτων συμβάντων, που λίγο έλειψε να στοιχίσουν ακόμη και την ίδια τη ζωή του βασιλιά Όθωνα.

Με λίγα λόγια, η 6η Ιανουαρίου 1858 αποτελεί την επίσημη ημερομηνία διάπλου του Ευρίπου. Το γεγονός αυτό θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη από όσους εμμένουν σε θεωρίες ότι ο πορθμός του Ευρίπου ήταν διαπλεύσιμος ήδη από το 3000 π.Χ.

Ο Εύριπος της παραπάνω φωτογραφίας παρέμεινε σε αυτή τη μορφή για περίπου δύο δεκαετίες. Στη συνέχεια, για λόγους αύξησης της δυνατότητας διάπλου αλλά και δημιουργίας οδικού δικτύου, αποφασίστηκε η απομάκρυνση της βραχονησίδας μαζί με τα υπάρχοντα οχυρωματικά έργα. Το έργο αυτό παρουσίασε τεράστιες δυσκολίες και, όταν ολοκληρώθηκε στις αρχές του 1900, ο πορθμός απέκτησε περίπου τη σημερινή του μορφή: πλάτος περίπου σαράντα μέτρων και βάθος 6–7 μέτρων, ικανό να εξυπηρετεί μεγάλα για την εποχή πλοία.

Τα έργα στον πορθμό, για λόγους ναυσιπλοΐας, και η κατεδάφιση των οχυρώσεων αποτέλεσαν την αρχή και την αφορμή για την κατεδάφιση και άλλων οχυρωματικών έργων, τόσο στο παραλιακό μέτωπο όσο και στο εσωτερικό της πόλης. Στην καταστροφή του οθωμανικού Egriboz η τοπική κοινωνία στάθηκε θετική για πολλούς λόγους. Μεταξύ αυτών ήταν το γεγονός ότι το Egriboz δεν περιλάμβανε ελληνικό στοιχείο, καθώς κατοικούνταν από Οθωμανούς/Τούρκους, Εβραίους, Λατίνους και λίγους Σλάβους. Οι ελληνικής καταγωγής, ορθόδοξοι Οθωμανοί πολίτες, για να κατοικήσουν εντός της Καστροπολιτείας, έπρεπε να αλλαξοπιστήσουν. Επιπλέον, η Καστροπολιτεία του Egriboz φάνταζε στους Ευβοείς ως «Πύλη» σκλαβιάς και φυλάκισης, καθώς εμπόδιζε την επικοινωνία του νησιού με τον υπόλοιπο κόσμο.

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο που οδήγησε πολλούς κατοίκους της Χαλκίδας να στηρίξουν την κατεδάφιση των οθωμανικών στοιχείων ήταν η Συνθήκη του Λονδίνου του 1830, η οποία προέβλεπε, για το νησί, την πώληση/αγορά των περιουσιών των πρώην κατακτητών από τους Έλληνες και στη συνέχεια την αναχώρησή τους και την απόδοση της γης στους νέους ιδιοκτήτες. Η έλλειψη αγοραστών είχε ως συνέπεια την ερήμωση του -κατά τα άλλα ιδιαίτερα όμορφου-Egriboz της οθωμανικής περιόδου και τη συσσώρευση σοβαρών προβλημάτων, κυρίως δημόσιας υγείας, που τελικά επέβαλαν την πλήρη κατεδάφισή του.

Κατά την προσωπική άποψη του συντάκτη, ωστόσο, υπήρχε και σκοπιμότητα: η Νέα Χαλκίδα θα μπορούσε να οικοδομηθεί σε άλλη περιοχή και ο Εύριπος να παραμείνει ως είχε. Υποστηρίζεται ότι, μέσα από την καταστροφή του Negroponte, επιδιώχθηκε και η εξαφάνιση της ιστορικής μνήμης της αρχαίας ευβοϊκής Χαλκίδας, μιας πόλης-κράτους με καθοριστικό ρόλο στον αρχαίο κόσμο, που συνέβαλε στη δημιουργία της Μεγάλης Ελλάδας και στη διάδοση του ελληνικού πνεύματος μέσω του ευβοϊκού αλφαβήτου.

Η καταστροφή του Negroponte, πάντως, δεν ταυτίζεται με την αρχαία Χαλκίδα. Η τελευταία, με ιστορική διαδρομή χιλιάδων ετών, βρίσκεται θαμμένη σε διάφορες γεωγραφικές θέσεις και, κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, εντοπίζεται πλησιέστερα στην περιοχή του Ευρίπου, όταν πλέον είχε απολέσει την παλαιότερη πολιτική και πολιτισμική της ακμή.

Ας δείξουμε την αγάπη μας για την αρχαία Χαλκίδα, αναζητώντας την στους τόπους όπου πραγματικά άνθισε η ιστορική της παρουσία.