Ιστορικές αναζητήσεις : «Ἄκραν ἐστίν Εὐβοίας τὸ Ἀρτεμίσιον»

 ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΣ

Το «ἄκρον» της αρχαίας ελληνικής γλώσσας αντιστοιχεί στο σημερινό «ακρωτήριο». Το ακρωτήριο, ως γεωγραφικός όρος, δηλώνει το τμήμα της ξηράς ,την απόληξη μιας χερσονήσου ή μιας ακτής, που εισχωρεί στη θάλασσα. Ανάλογα με τη μορφολογία του, μπορεί να χαρακτηρίζεται ως ακρωτήριο, κάβος, άκρα, γλώσσα ή κεφαλή.

Συνήθως, ως ακρωτήριο χαρακτηρίζεται μια μεγάλη και σχετικά υψηλή προεξοχή της ξηράς, η οποία είναι εμφανής από μεγάλη απόσταση. Στη ναυτική ορολογία, ο όρος συχνά χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια απόληξη της ξηράς που μπορεί να αποτελεί κίνδυνο για τη ναυσιπλοΐα.

Με βάση τα παραπάνω, τίθεται ένα εύλογο ερώτημα:
το σημερινό Πευκί και το πρώην Κουρμπάτσι μπορούν πράγματι να χαρακτηριστούν ως ακρωτήριο; Ή μήπως οι αρχαίες αναφορές που μιλούν για τοπωνύμιο «Άκρα Αρτεμισίου» έχουν ερμηνευθεί λανθασμένα;

Σήμερα, ως Ακρωτήριο Αρτεμισίου θεωρείται γενικά η περιοχή στο βορειοανατολικό άκρο της Εύβοιας, δηλαδή η ζώνη από την παραλία των Ελληνικών έως την παραλία Κουτσούπρι στο Αγριοβότανο. Ωστόσο, το Πευκί και το Κουρμπάτσι απέχουν περίπου 12–13 χιλιόμετρα από την περιοχή αυτή. Ποια είναι, λοιπόν, η σχέση τους με το Ακρωτήριο του Αρτεμισίου;

Ο Πλούταρχος αναφέρει:


«Ἐστὶν Εὐβοίας τὸ Ἀρτεμίσιον ὑπὲρ τὴν Ἱστιαίαν, αἰγιαλὸς εἰς Βορέαν ἀναπεπταμένος…».³

Η φράση «ὑπὲρ τὴν Ἱστιαίαν» σημαίνει «πέρα» ή «λίγο πιο πέρα από την Ιστιαία» και όχι σε απόσταση πολλών δεκάδων χιλιομέτρων. Παράλληλα, η περιγραφή «αἰγιαλὸς εἰς Βορέαν ἀναπεπταμένος» δηλώνει μια εκτεταμένη παραλιακή περιοχή ανοιχτή και εκτεθειμένη στους βόρειους ανέμους. Το ερώτημα είναι αν η σημερινή παραλία στο Πευκί παρουσιάζει αυτά τα χαρακτηριστικά.

Ο Πλούταρχος συνεχίζει:


«Στήλαι κύκλῳ λίθου λευκοῦ πεπήγασιν· ὁ δὲ λίθος τῇ χειρὶ τριβόμενος καὶ χροὰν καὶ ὀσμὴν κροκίζουσαν ἀναδίδωσιν…».⁴

Αναφέρει, δηλαδή, ότι στο Ιερό της Προσηώιας Αρτέμιδος υπήρχαν στήλες από λευκό λίθο, ο οποίος παρουσίαζε ιδιαίτερη ιδιότητα όταν τριβόταν με το χέρι. Ο λίθος αυτός ταυτίζεται με τον λευκόλιθο, ο οποίος στη Βόρεια Εύβοια απαντάται κυρίως στην περιοχή του σημερινού χωριού Παπάδες.

Σε άλλο σημείο αναφέρεται:


«Δείκνυνται δὲ τῆς ἀκτῆς τόπος ἐν πολλῇ τῇ περιξ θινὶ κόνιν τεφρώδη καὶ μέλαιναν ἐκ βάθους ἀναδιδούς, ὥσπερ περίκαυστον…».⁵

Η περιγραφή αυτή εμφανίζεται και σε άλλες αρχαίες πηγές, όπως στον Όμηρο και στην Αινειάδα του Βιργιλίου.⁶ Η περιγραφή πιθανόν αναφέρεται στην περιοχή από τη σημερινή Μαύρη Πέτρα (Ψαροπούλι) έως τα Λευκονήσια. Το χαρακτηριστικό «κόνιν τεφρώδη καὶ μέλαιναν» ίσως συνδέεται με ηφαιστειακά πετρώματα της περιοχής των Λευκονησίων.

Η λέξη «μέλαιναν», κατά μία ερμηνεία, συνδέθηκε και με την ονομασία «Μελανίς» που αποδίδεται στην αρχαία Εύβοια. Στην Αινειάδα, ο Βιργίλιος ενσωματώνει τον μύθο του Ηρακλή και του Λίχα, συνδέοντάς τον με έναν πυριτόλιθο βράχο (τη σημερινή Μαύρη Πέτρα), ο οποίος αποτελούσε κίνδυνο για τους ναυτικούς και αναφέρεται ως «Λίχας Λίθος».

Από τις πολυάριθμες αρχαίες αναφορές σχετικά με τη θέση του Ιερού της Προσηώιας Αρτέμιδος, καμία δεν φαίνεται να ταιριάζει πλήρως με τη γεωγραφική περιοχή του Κουρμπατσίου και του Πευκίου. Ενδεχομένως να απαιτείται συστηματική αρχαιολογική έρευνα στον λόφο Παλαιόκαστρο Βασιλικών, όπου έως τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες υπήρχαν δεκάδες επιτύμβιες στήλες.

Όσοι αισθάνονται υπερηφάνεια για την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου τους οφείλουν να αναζητούν την αυθεντική ιστορία του και να μην περιορίζονται σε υποθέσεις ή εικασίες.

Σύμφωνα με την άποψη που διατυπώνεται εδώ, το Κουρμπάτσι και το Πευκί δεν ταυτίζονται με το αρχαίο Αρτεμίσιο. Αντίθετα, το αρχαίο Αρτεμίσιο τοποθετείται στην περιοχή των σημερινών Βασιλικών.

Η Άκρα Αρτεμισίου ταυτίζεται με τον σημερινό Σπαλαθριά, ενώ η παραλία όπου ναυλοχούσε ο ελληνικός στόλος ταυτίζεται με τη σημερινή περιοχή του Ψαροπουλίου.