Aπώλεια της έννοιας του δημόσιου συμφέροντος

Haris Heizanoglou

Ο David Harvey πριν 20 χρόνια μου είπε στο αυτί: 

"Ό χώρος ριζοσπαστικοποίησης των ανθρώπων θα μετατοπίζεται όλο και περισσότερο, από τους χώρους εργασίας και παραγωγής, προς την πόλη και τον αστικό χώρο".

Έκτοτε, αυτή είναι μια θέση που εκφράζω σε κάθε ευκαιρία, και σε κάθε συζήτηση για τον νεοφιλελευθερισμό, ακριβώς γιατί η φύση του νεοφιλελευθερισμού είναι χωρική, ακριβώς γιατί η επέλασή του γίνεται στην βάση της επέκτασης του "ζωτικού χώρου του" (κυριολεκτικά, και δεν χρησιμοποιώ τυχαία την έννοια η οποία έχει συγκεκριμένη καταγωγή), με άμεσο συνεπακόλουθο την αποστέρηση χώρου από τους πολλούς, ή ακόμα και τον εκτοπισμό τους από αυτούς του "ζωτικούς" χώρους.

Εκτοπισμοί πολλαπλοί και μαζικοί, από τον χώρο ο οποίος πλέον πριν να είναι κοινωνικό πεδίο, πριν να είναι πεδίο παραγωγής και πεδίο κοινωνικών αναγκών, είναι επενδυτικό πεδίο και οικονομικό asset.

 Εκτοπισμός από τον δημόσιο χώρο (αστικό και μη) δίχως φυσική βία, καθώς αρκεί που όλο και περισσότερο μετατρέπεται σε χώρο κατανάλωσης, σε χώρο ελεγχόμενο (άμεσα ή έμμεσα), που όλο και περισσότερο απαιτεί ένα οικονομικό προνόμιο για να είναι προσβάσιμος. Κυρίως όμως εκτοπισμός από το δικαίωμα στην κατοίκηση!
Γιατί οκ, μπορεί το γεγονός ότι είναι αδύνατο οικονομικά να πας στη Μύκονο να μην το εκλαμβάνεις σαν μια μορφή αποκλεισμού, αλλά αυτό είναι απλά μέρος ενός μεγαλύτερου προβλήματος, και έχει ακριβώς την ίδια ρίζα με το γεγονός ότι δεν μπορείς να νοικιάσεις ένα διαμέρισμα στο Γαλάτσι αν δεν δώσεις ένα νεφρό. Οι ίδιοι λόγοι που παράγουν το ένα παράγουν και το άλλο.
Αυτό που συμβαίνει σήμερα Πανευρωπαϊκά, το αναδυόμενο κύμα διεκδικήσεων και εξεγέρσεων, είναι το αποτέλεσμα αυτών των πολλαπλών "εκτοπισμών". Είναι το παιδί των πολλαπλών στεγαστικών κρίσεων (σχεδόν σε όλες της χώρες της ΕΕ), που ήρθαν ως το αυτονόητο αποτέλεσμα των πολιτικών της Ευρώπης (σχεδόν συνολικά), και βασικά της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας που επικράτησε η οποία έβαλε την γαιοπρόσοδο πάνω από την κοινωνία, αντιμετωπίζοντας την κατοικία ως asset πριν την δει ως κοινωνική ανάγκη.

Αυτό γέννησε έναν πόλεμο, για τον έλεγχο της γαιοπροσόδου, δηλαδή τον έλεγχο της γης, των χρήσεων, των δικαιωμάτων του κεφαλαίου πάνω σε αυτή, καθώς όταν το κεφάλαιο αποτίθεται πάνω σε μια γη με δικαιώματα, τα δικαιώματα είναι αυτά που παράγουν το κέρδος. 

Δικαίωμα ας πούμε είναι το πόσους ορόφους θα έχει ο ουρανοξύστης, κι όταν δεν έχει αρκετούς ώστε να ικανοποιηθεί ο "επενδυτής", τότε το κράτος παραχωρεί επιπλέον δικαίωμα, για επιπλέον ορόφους.

Αυτό που έγινε από την δεκαετία του '80 και μετά σχεδόν Πανευρωπαϊκά (με κλιμακούμενη ένταση) είναι ότι το κράτος παραχώρησε όσο περισσότερα δικαιώματα μπορούσε σε ιδιώτες και συρρίκνωσε όσο περισσότερο μπορούσε, όχι απλά την κρατική παρέμβαση στην αγορά της γης και της κατασκευής, αλλά συνολικά τον ρόλο του και αυτό που κάποτε (και στον Δυτικό κόσμο) ήταν μια δεδομένη υποχρέωσή του. Δηλαδή η παραγωγή, όχι μόνο των προϋποθέσεων ώστε η κατοικία να είναι ένα προσβάσιμο αγαθό από όλους, αλλά και της ίδιας της κατοικίας ως φυσικό αντικείμενο, με στόχο όχι μόνο την στέγαση της κοινωνίας αλλά και την έμμεση "ρύθμιση" της αγοράς.

Έτσι φτάσαμε στο σήμερα της Ευρώπης, με εξεγέρσεις ανθρώπων που διεκδικούν το δικαίωμα στην πόλη, ως δικαίωμα κυρίως στην κατοίκηση της, και τελικά έτσι τον μη αποκλεισμό τους και από τον χώρο αλλά και από την ζωή. 

Από την δυνατότητα να σπουδάσουν, να δουλέψουν, να κάνουν οικογένειες, παιδιά, και όλα αυτά τα οποία κάνουν οι άνθρωποι όταν έχουν την ασφάλεια της στέγης. Να το λέμε αυτό κάθε φορά που μας λένε για το δημογραφικό, ότι το στεγαστικό είναι προϋπόθεση για το δημογραφικό, για την κοινωνική ειρήνη, ακόμα και για το ασφαλιστικό. Κι αν έχουμε προβλήματα σήμερα είναι ακριβώς γιατί η κοινωνία, και κυρίως οι νέοι, είναι βυθισμένη σε μια τεράστια επισφάλεια, με την στέγαση είναι πολύ ψηλά στη λίστα των αιτίων.
Τα σημάδια ήταν ορατά εδώ και πάνω από μια δεκαετία. Το AirBNB, οι Golden visas, οι πολλαπλοί πόλεμοι και οι κρίσεις της Ευρώπης απλά το διόγκωσαν χωρίς όμως τίποτα από αυτά να είναι η αιτία από μόνο του.
Σε αυτό το πλαίσιο, μέλλον δεν πρέπει να έχουν και δεν θα έχουν οι πολιτικές οι οποίες επιχειρούν να λύσουν το πρόβλημα μέσα από την αγορά, παραχωρώντας περισσότερα δικαιώματα στους επενδυτές, περισσότερο ύψος, περισσότερο όγκο, περισσότερο χώρο, περισσότερα κέρδη, φουσκώνοντας την φούσκα των ακινήτων, και δίνοντας ταυτόχρονα επιδόματα ενοικίου, χαμηλότοκα δάνεια κλπ τα οποία θα απορροφοφηθούν από το ακόμα μεγαλύτερο φούσκωμα της φούσκας.
Σε αυτό το πλαίσιο μέλλον πρέπει να έχουν και θα έχουν πολιτικές οι οποίες θα κάνουν το θέμα της στέγασης κεντρικό, κατανοώντας και επενδύοντας στο γεγονός ότι ο εργαζόμενος μπορεί να μην αναγνωρίζει πλέον την ταξική του θέση πρωτίστως στο εργοστάσιο ή στο γραφείο (έχει κατακερματιστεί άλλωστε η εργασία), αλλά να την ανακαλύπτει όταν πληρώνει το ενοίκιο, όταν εκτοπίζεται από τη γειτονιά του ή όταν διαπιστώνει ότι η πόλη στην οποία εργάζεται δεν είναι πλέον μια πόλη στην οποία μπορεί να κατοικήσει, να μετακινηθεί, να διασκεδάσει, ακόμα και να εργαστεί, αν δεν είναι οικονομικά προνομιούχος.

Τέλος, σαν άνθρωπος του αντικειμένου και της αγοράς, λέω με λύπη ότι με την σημερινή κατάσταση στην αγορά και τα σημερινά κόστη, ακόμα κι αν υπήρχε ένας εργολάβος που να είχε την θέληση να χτίσει κατοικίες χαμηλού κόστους, είναι πρακτικά αδύνατο το κόστος μιας νεόδμητης κατοικίας να πέσει πολύ χαμηλότερα από 3000 ευρώ το τετραγωνικό. Θέλετε να πούμε 2500 που είναι χονδρικά το κόστος χωρίς εργολαβικό όφελος;

 Ακόμα κι έτσι, μια κατοικία 75 τετραγωνικών αγγίζει τα 200.000 ευρώ!

Να το πώ απλά, οικονομική κατοικία σήμερα στην Ελλάδα (και την Ευρώπη) χωρίς άμεση συμμετοχή του κράτους στην παραγωγή κατοικίας, χωρίς δηλαδή την υποχρέωση ενσωμάτωσης της εμπορικής αξίας της γης και της ιδιωτικής απόδοσης στο τελικό κόστος στέγασης, δεν μπορεί να υπάρξει!

Για τους ιστορικά αναλφάβητους που έχοντας πλήρη άγνοια της ιστορίας της μεταπολεμικής Ευρώπης θα σπεύσουν να πουν ότι αυτά τα έκαναν στο Ανατολικό μπλοκ, να προσθέσω ότι οι χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ διατηρούν ακόμα και σήμερα υψηλά ποσοστά ιδιοκατοίκησης (υψηλότερα από αυτά των Δυτικών χωρών), αλλά και ότι η κοινωνική κατοικία είναι από τα πράγματα που και η Δυτική Ευρώπη τα ήξερε και τα έκανε (Στην Ολλανδία το πεις της κοινωνικής κατοικίας επί του συνόλου είναι στο 20%, μια στις πέντε δηλαδή), μέχρι που κάποια στιγμή αποφάσισε να τα ξεχάσει...